De kracht van de plek

SeePublic

Longreads

De komende weken schrijft Jurgen van der Heijden een aantal Longreads (wat langere blogs) over de bijzondere kracht van de plek en van de gemeenschap. Hieronder het eerste deel van een drieluik.

 

Behoeften en belangen

Een dak boven je hoofd is om te beginnen ieders eigen verantwoordelijkheid. Daarnaast zorgen we als samenleving daarvoor; door als gemeente met bedrijven aan woningbouw te werken, of door als corporatie betaalbare woningen beschikbaar te stellen. Wonen is een voorbeeld van een behoefte, of beter een belang. Kenmerk van belangen is dat je deze hebt als individu en als samenleving. Denk ook aan voedsel, vervoer, energie, zorg, welzijn en veiligheid. Ander kenmerk van belangen is dat je er nooit klaar mee bent, individueel en als samenleving moet je hiervoor steeds werk verrichten. Zo is er altijd vraag naar energie en zorg. Dit plaatst behoeften, hier belangen, in het centrum van samenleving en economie.

Het werk dat we als samenleving hebben aan belangen verdelen we over markt, overheid en gemeenschap. Dat is zo’n beetje les één van ons economisch en bestuurskundig denken, en daarom is fundamenteel dat zich hierin een bijzondere ontwikkeling voordoet.

Belangen zijn meestal afzonderlijk behartigd terwijl we tegenwoordig steeds meer gebruik maken van het vermogen van belangen om elkaar op een plek te versterken.

Zoals wonen en zorg. Zorg is vaak beter wanneer mensen deze in de woonomgeving ontvangen, en de woonkwaliteit groeit als mensen weten dat zij langer op de plek kunnen blijven waar zij wonen, omdat daar zorg is. Dit staat bekend als meervoudige waardencreatie. Onderwerp van deze blog is de ontdekking van een redelijk onontgonnen terrein van samenleving en economie, belangen die elkaar op een plek versterken.

 

Meekoppelende belangen

In Overvecht zien bewoners voorzieningen rond welzijn en zorg verdwijnen. Hun bewonersinitiatief werkt aan de onderlinge versterking van wonen en zorg. Daardoor stijgt het welzijn en ook door actieve deelname aan het initiatief. Andersom is minder zorg nodig als het welzijn hoog is, en stijgt de waarde van de woonomgeving door meer welzijn. Het ROC springt hierop in en biedt mensen thuiszorg aan van studenten die stage lopen; voor de studenten betekent dit meer kwaliteit van onderwijs. De aanwezigheid van het bewonersinitiatief maakt dit eenvoudiger, en tegelijk krijgt dit initiatief de kans zich met behulp van het ROC verder uit te breiden met diensten aan de buurt.

Hier doet zich de kracht van de plek gelden.

Welzijn, wonen, zorg en onderwijs versterken elkaar in Overvecht.

Dit staat ook wel bekend als meekoppelende belangen.

Daarover schreef de WRR in 1998 in het rapport ‘Ruimtelijke ontwikkelingspolitiek’ en bracht daarmee een trend in beeld die toen langzaam zichtbaar werd, en die tegenwoordig binnen bepaalde sectoren goed is gearriveerd. Zo is meekoppelen sinds enkele jaren onderdeel van de praktijk van waterschappen, Rijkswaterstaat en beheerders van natuur en landschap. Zorgboerderijen en brede scholen gaan verder terug in de geschiedenis, en wie heel erg ver terug gaat, komt zelfs terecht bij Montesquieu. Hij zag mensen die elkaar versterken door hun belangen te integreren. Zijn tijdgenoot Adam Smith gaf daarentegen aan dat welvaart zo niet tot stand zou komen, maar juist door differentiatie.

 

De kracht van de plek

We weten met Smith hoe we belangen behartigen door organisaties die steeds groter worden door een enkel belang op steeds meer plaatsen te behartigen. Bewijs is de voortdurende reeks fusies in de private en publieke sector. Volume en snelheid vormen de kracht van deze organisaties, denk aan een zorginstelling die een middelgrote stad in een keer kan aanbieden alle zorg- en welzijnsdiensten op zich te nemen. Daar tegenover staat de kracht van de plek waar de aanwezige voorzieningen elkaar kunnen versterken, zoals in Overvecht.

Hoewel het ROC daar zo’n typisch fusieproduct is, hebben medewerkers de kracht van de plek ontdekt.

Dit toont aan dat er geen tegenstelling hoeft te zijn; het is eerder zo dat volume en snelheid heel lang hebben afgeleid van de kracht van de plek.

Wie kijkt wat er honderd jaar geleden niet was aan woonwijken, wegen, scholen, ziekenhuizen, musea, bedrijventerreinen, winkelcentra en kantoren, ziet hoe sterk samenleving en economie zich hebben ontwikkeld. Bij een dergelijke ontwikkeling staan volume en snelheid voorop en doet de plek er niet zo heel erg toe. Tegelijk zijn er al zeker vijftig jaar tekenen dat zo’n ontwikkeling onmogelijk altijd maar door kan gaan. Natuur en milieu laten voelen dat produceren met steeds grotere volumes en snelheden te duur wordt, omdat grondstoffen opraken en de kosten stijgen om schade aan natuur, milieu en klimaat tegen te gaan. Organisaties die steeds sneller steeds meer produceren, leveren kwaliteit die klanten waarderen als het om een auto gaat, of frisdrank. Dat lukt niet bij producten en diensten als zorg, welzijn en woonomgeving, en mensen geven dat aan.

De kracht van de plek is bekend en functioneert, maar is tot voor kort eigenlijk nooit bewust aangegrepen voor beleid.

Nu dit wel gebeurt, wordt een bron van economie aangesproken die er altijd al was en die een groot potentieel heeft. Basis daarvan is het besparen van kosten, omdat veel zich afspeelt op dezelfde plek en dat bespaart kosten voor onder meer ruimte, energie en transport. De eigenlijke kracht zit in de bijzondere eigenschap van belangen dat zij elkaar kunnen versterken. Wonen heeft een zorgeffect, zorg heeft een wooneffect en zo heeft elk belang een effect op veel andere belangen. In veel gevallen is dit interessant genoeg om er werk van te maken. Zo zijn dertig jaar geleden de eerste zorgboerderijen begonnen om het effect van planten en dieren op zorgtherapie economisch succesvol te benutten.

Mooi aan de boerderij als voorbeeld is dat deze het vaak niet laat bij een enkele koppeling. Zo bevindt zich in de omgeving van Assen een zorgboerderij die naast landbouw en zorg werkt aan horeca, re-integratie, toerisme, behoud van erfgoed, cultuur, onderwijs en landschapsbeheer.

Meekoppelen betekent vaak doorkoppelen.

Omdat de volgende stap het pad effent voor de daarop volgende stap.

Zo ligt deze boerderij in een bijzonder landschap en had de gemeente niet langer voldoende geld om dit te onderhouden. Aangezien de boerderij in het kader van andere activiteiten als zorg, onderwijs en re-integratie toch al werkte in het groen, kon deze het beheer van het landschap er makkelijk bijnemen voor het geld dat daarvoor nog wel was.

 

Tot slot

Architecten kennen de kracht van de plek, genius loci. Tegelijk lenen velen van hen zich voor een vorm van bouw die in zijn grootschaligheid volledig voorbijgaat aan de plek. Zo zitten samenleving en economie voor een belangrijk deel in elkaar. In een sectoraal georganiseerde economie zetten markt, overheid en gemeenschap hun volgende euro in op investering in sectoren apart. Kansen op bezuiniging en extra inkomsten door samenwerking met andere sectoren worden genegeerd. Door sectoren te integreren worden deze kansen gepakt. Een geïnvesteerde euro wordt zuiniger uitgegeven en heeft tegelijk meer effect, want binnen een reeks sectoren.

Nadat Adam Smith zo’n tweehonderd jaar geleden aangaf hoe differentiatie voor de hand ligt om economisch succes te hebben, zien we nu hoe integratie daarnaast komt. Naast enkelvoudige waardencreatie door behartiging van steeds een afzonderlijk belang komt nu de meervoudige waardencreatie door de onderlinge versterking van belangen. Deze ontwikkeling is een verklaring voor een tweede actuele ontwikkeling in samenleving en economie, de opkomst van de gemeenschap die werk overneemt van markt en overheid, en deze twee helpt aansturen. Tot de kracht van de plek behoort namelijk de gemeenschap daar, en deze is vaak beter dan markt en overheid in staat om te zorgen dat belangen elkaar daadwerkelijk gaan versterken. Over de gemeenschap gaat mijn volgende blog.

 

Foto: Miroslav Petrasko

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *


*

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.