Naar een actieve democratie

De burger en zijn bestuur: een reactie op het raadgevend referendum

Als burger heb ik vertrouwen in de representatieve democratie. Bij verkiezingen maak ik altijd de gang naar de stembus om te stemmen op een partij en een persoon waarvan ik de waarden en overtuigingen herken en onderschrijf. Ik vertrouw erop dat de persoon waarop ik stem wetten voorbereidt, plannen maakt en besluiten neemt zoals ik dat graag zie, in overeenstemming met mijn overtuigingen en waarden. Zo werkt de democratie: politici krijgen een mandaat op basis van gedeelde overtuigingen en vertrouwen.

Ik ben een groot voorstander van directe democratie, maar als dit wordt uitgewerkt zoals bij het raadgevend referendum over het samenwerkingsakkoord met Oekraïne, krijg ik twijfels. Er wordt nu namelijk heel iets anders van mij gevraagd als burger. Namelijk om de regering na besluitvorming te adviseren (raad te geven) over de juistheid van het genomen besluit. Daar zitten twee merkwaardigheden in:

  1. een ander dan de regering zelf vraagt mij als burger om advies;
  2. het advies gaat niet vooraf aan een besluit maar volgt daarop.

Een ongemakkelijk gevoel

Het referendum begint al als een motie van wantrouwen, hier dreigt iets mis te gaan en het volk moet zich er over uitspreken! Er is aan de noodrem getrokken (misbruik wordt niet gestraft) en het duurt even voordat de trein van de democratie weer op gang komt.

Ik voel mij gemanipuleerd, de bestuurders proberen mij te overtuigen van de juistheid van het associatieverdrag, degenen die aan de noodrem trokken komen alleen met tegenargumenten.

Beide kampen hebben het gelijk geheel aan hun zijde.

Ik moet denken aan het motto van Milosz boek “De geknechte geest”, door Milosz toegeschreven aan “een oude jood uit het Karpatengebied”:

“Als twee mensen ruzie hebben en de ene heeft werkelijk voor 55 procent gelijk, dan is dat heel goed en is er niets om over te twisten. En als iemand voor 60 procent gelijk heeft? Dan is dat prachtig, dat is een groot geluk en laat hij God ervoor danken! Maar wat te zeggen van 75 procent gelijk? Wijze mensen zullen dat heel verdacht vinden. En honderd procent? Wie zegt dat hij voor 100 procent gelijk heeft, is een afgrijselijke driftkop, een verschrikkelijke rabauw, de grootste schurk.”

Afgaand op de uitingen van voor- en tegenstanders, ben ik in dit debat omringd door driftkoppen, rabauwen en schurken.

En moet ik op basis van hun argumenten komen tot een afgewogen voor- of tegenstem.

De argumenten vliegen over en weer, terwijl er nog veel vragen te beantwoorden zijn:

  • Gaat dit verdrag leiden tot een betere bescherming van minderheden, ook de Russisch sprekende minderheid in Oost-Oekraïne? Of zijn zij als opstandelingen uitgezonderd van het “wij” van de nieuwe natie?
  • Komt de minister van Economische Zaken Abromavicius terug om zijn werk af te maken, wanneer het verdrag door gaat? Deze minister wilde kennelijk echt werk maken van hervormingen en het terugdringen van corruptie.
  • Wanneer dringen we de invloed van nationalisten terug, bij een voor of een tegenstem?
    En laten we de jonge, idealistische actievoerders van Maidan in de steek als we “nee” stemmen?

Er is grote behoefte aan een objectieve analyse van de situatie en de toekomst van Oekraïne, de doelstellingen en mogelijke uitwerking van het verdrag en de geopolitieke context.

Zoveel mogelijk Vrij van meningen, rijk aan feiten.

Eisen aan bestuurders

Yves Desmet schetste ooit een mooi beeld van de politicus als veerman:

“Aan de ene kant staat de burger. Diens klachten en verwachtingen laadt de politicus in en vaart naar de overkant. De andere oever is die van de res publica, van de politiek, het zoeken naar beleid, algemeen belang en compromis. Die neemt de politicus vervolgens terug naar de burger – dat is politiek. Populisten komen nooit van de oever van de burger af en staan daar maar te schreeuwen. Ze nemen nooit deel aan het beleid en hoeven zich nooit te verantwoorden.”

Dit interview in De Groene Amsterdammer dateert van 27 april 2007. Ook vandaag maken politici/bestuurders de fout om zich te richten op het bestuurlijke ambacht, in Den Haag of Brussel en zich niet bezig te houden met de vox populi. Tenzij de boze burgers luid en massaal hun ongenoegen uiten. Maar dan is het te laat, dan kunnen politici alleen reageren en dat versterkt het beeld van stuurloosheid en gebrek aan leiderschap.

Er is grote behoefte aan politici die een perspectief kunnen bieden, die de grote vraagstukken kunnen duiden, empathisch zijn, en kunnen zorgen voor draagvlak en binding.

Die het vak van realpolitik machtig zijn, en besluiten kunnen uitleggen, ook als ze impopulair zijn. In Europa doet Angela Merkel haar best om zo’n leider te zijn.

Wanneer zo’n leider draagvlak wil mobiliseren voor een belangrijk besluit, dan hoort het initiatief voor een referendum van hem of haar uit te gaan. Zodat de stem van het volk mee kan wegen in het te nemen besluit. En het volk brengt die stem pas uit nadat politici het voorgenomen besluit en de context (“the bigger picture”) helder over het voetlicht hebben gebracht en er een open en eerlijk debat is geweest.

Er is grote behoefte aan realpolitik, waarvan Willy Brandt een representant was. Dat wil niet zeggen: in alles toegeven aan de tegenstander, maar wel rekening houden met belangen van anderen. Niet naïef zijn, zoals Verhofstadt en Van Baalen op Maidan, want zij hadden kunnen weten dat nationalisten en oligarchen zich meester zouden kunnen maken van deze Oekraïense lente. Of zij hadden op kunnen komen voor de minderheden in het land, toen de nieuwe machthebbers Russisch als officiële taal probeerden te verbieden. En ook al stond er in het nieuwe Oekraïne geen Mandela op die Oekraïne als brug tussen oost en west had kunnen positioneren, Europa had meer ruimte kunnen bieden en druk kunnen uitoefenen dan het nu heeft gedaan. Te veel geopolitiek, teveel naïviteit, te weinig realpolitik.

Er is behoefte aan politici die het verhaal kunnen vertellen, perspectief kunnen bieden, kunnen uitleggen waarom een zekere koers goed is en een actieve democratie kunnen mobiliseren.

En dat is hard nodig, want er zijn grote veranderingen en ontwikkelingen waar wij niet goed op kunnen reageren zonder de stem van het volk aan de publieke zaak te verbinden.

 

Foto: Dominic Alves (Creative Commons)

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *


*

Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.